De Voedselzandloper

Over afvallen en langer jong blijven

In De voedselzandloper bewijst arts Kris Verburgh dat gezond eten van groot belang is bij het jong houden van je lichaam en de preventie van ziektes. De voedselzandloper is gebaseerd op de laatste wetenschappelijke inzichten over voeding en het verouderingsproces.

Nog nooit werd zo duidelijk uitgelegd dat wat we eten bepaalt hoe snel we verouderen. De voedselzandloper is niet alleen een boek dat vele diëten en voedingsmythes doorprikt, het is een nieuw model dat een alternatief biedt voor de verouderde schijf van vijf en de voedseldriehoek. Het laat zien wat gezonde voeding is, maar vooral ook hoe we ongezonde voeding kunnen vervangen door gezonde alternatieven.

Het boek legt tevens uit hoe we het verouderingsproces kunnen afremmen. Dat dit gezonde eetpatroon bovendien leidt tot gewichtsverlies is een aangename bijwerking!

Stoppen met Roken

Verslaving aan roken
Roken is verslavend. U raakt gewend aan een bepaalde hoeveelheid nicotine (lichamelijke verslaving) en aan de gewoonte te roken (geestelijke verslaving). Bij allerlei dagelijkse bezigheden bent u gewend te roken. Bijvoorbeeld ‘s ochtends bij de koffie, in de pauze, na het eten of met vrienden. Daardoor krijgt u steeds weer zin om te roken. Verslaving is de belangrijkste reden waarom mensen blijven roken.

Rookt u minstens tien sigaretten per dag, of rookt u uw eerste sigaret binnen een halfuur nadat u wakker wordt, dan is de kans groot dat u verslaafd bent.

Stoppen met roken
Stoppen met roken is moeilijk. Daarom is het belangrijk dat u dit goed voorbereidt. Kies een gunstig tijdstip, wanneer u niet te veel aan uw hoofd heeft en toch voldoende afleiding heeft. Neem ongeveer twee weken tijd om u hierop voor te bereiden.

Stop in één keer. Uit onderzoek blijkt dat dat beter lukt dan wanneer u stopt door langzaam te minderen. Zorg dat u alle rookwaar uit uw huis verwijdert voor de stopdag.

Adviezen bij het stoppen met roken
Als u stopt met roken, komt u moeilijke situaties tegen. De volgende adviezen helpen u om die moeilijke situaties goed te doorstaan.

• Mijd de eerste tijd moeilijke situaties en een omgeving waarin gerookt wordt: thuis, op het werk of tijdens een avondje stappen. Als dat niet kan, wees dan extra waakzaam en zorg dat u een antwoord klaar heeft voor als men u een sigaret aanbiedt. Pas op met alcohol. Onder invloed van alcohol is het veel moeilijker om nee te zeggen tegen roken.
• Maak een lijstje van alle mogelijke momenten waarbij u naar een sigaret verlangt. Vraag aan anderen of ze u helpen het lijstje compleet te maken. Probeer voor elk van die moeilijke momenten van te voren een goed alternatief te vinden.
• Rookt u voor de gezelligheid? Bedenk wat u op dat moment kunt doen in plaats van roken. Bijvoorbeeld muziek opzetten, een kop thee drinken, met iemand een gesprek beginnen, iemand opbellen of bij iemand op bezoek gaan.
• Wat gaat u doen als u nerveus en gespannen bent? U kunt bijvoorbeeld diep ademhalen, een slokje water nemen, even rondlopen, een warme douche nemen, een eindje rennen of hard fietsen.
• Wat kunt u doen als u boos of verdrietig bent? Probeer dan afleiding te zoeken, ga even wandelen of fietsen, schrijf uw gedachten op of praat erover, dat lucht vaak op.
• Bedenk iets wat bij u past. Laat ook anderen hierin meedenken. Wanneer u voor elk van die moeilijke momenten uw eigen alternatief heeft bedacht, is de kans dat u het volhoudt groter.

Ontwenningsverschijnselen tijdens het stoppen met roken
Wanneer u stopt met roken, kunnen ontwenningsverschijnselen ontstaan, zoals:

• Humeurigheid, rusteloosheid, ongeduld, hoofdpijn, slapeloosheid en slecht kunnen concentreren.
• Koude rillingen en tintelingen in de handen en voeten.
• Een trage stoelgang en meer eetlust.

In de eerste drie dagen zijn deze verschijnselen het ergst. Voor de een duren ze langer dan voor de ander. Meestal gaan ze na drie tot vier weken vanzelf over. De behoefte om te roken zal nog vaak terugkeren, ook als u langere tijd gestopt bent. Maar naarmate u langer gestopt bent, neemt die behoefte af.

Adviezen bij ontwenningsverschijnselen
Ontwenningsverschijnselen zijn vervelend, maar kunnen geen kwaad en gaan vanzelf over. Afleiding, ontspanning en lichaamsbeweging helpen deze periode te overbruggen.

• Neem tijdens uw werkzaamheden af en toe een pauze. Neem dan een stuk fruit in plaats van een sigaret en loop een blokje om.
• Als u snakt naar een sigaret, probeer dan rustig te ademen en te ontspannen.
• Bedenk nog eens dat de lichamelijke (ontwennings)verschijnselen geen kwaad kunnen en vanzelf overgaan.
• Denk aan iets prettigs, laat uw schouders ontspannen hangen, adem vijf tellen diep en langzaam in door de neus en adem vijf tellen langzaam uit door de mond. Wacht even en herhaal dit drie tot vijf keer.
• Zoek afleiding. Drink bijvoorbeeld een glas water, loop even naar buiten (niet naar de rookplek), doe wat oefeningen: ren de trap op en af, doe tien kniebuigingen of lees een bladzijde uit een leuk verhaal hardop voor.

Houdt u het bijna niet meer uit zonder sigaret, ga dan snel een eind fietsen, rennen of wandelen. Misschien bedenkt u zelf wel de beste trucs om het roken te vermijden. Dat is natuurlijk prima. Als u maar niet meer gaat roken.

Lichaamsbeweging
Lichaamsbeweging is belangrijk als afleiding en voor de ontspanning. Sport kan helpen eventuele gewichtstoename te beperken. Zorg dat u ten minste vijf dagen per week een halfuur intensief beweegt. Fiets bijvoorbeeld elke dag naar uw werk of neem een hond die u dagelijks uit gaat laten. Beweging, vezelrijke voeding (fruit, bruinbrood) en voldoende drinken (minstens 1,5 liter per dag) helpen de stoelgang te bevorderen.

Ondersteuning bij stoppen met roken
Roken is verslavend. Omdat uw lichaam aan een bepaalde hoeveelheid nicotine gewend is, is het moeilijk om met roken te stoppen. Het stoppen is een kwestie van willen en doorzetten. U moet het natuurlijk zelf doen, maar hulp van buitenaf is meestal wel nodig. Naast de hulp via de huisarts, kunnen ook mensen in uw omgeving u ondersteunen. Daarom is het belangrijk dat u erover praat. Spreek met andere rokers af dat ze u geen sigaret meer aanbieden en niet in uw omgeving roken. Probeer huisgenoten, vrienden en collega’s bij het besluit te betrekken. Samen stoppen lukt beter.

De thuiszorg of GGD organiseert cursussen stoppen met roken in groepsverband onder leiding van een deskundige (bijvoorbeeld de training ‘Pak je kans’).

Hulpmiddelen bij het stoppen met roken
Sommige mensen lukt het om zonder hulpmiddelen te stoppen. Vooral als u veel rookt, is er kans dat u bij stoppen last krijgt van ontwenningsverschijnselen. Dan is het vaak moeilijker om te stoppen. Hulpmiddelen kunnen helpen deze periode te overbruggen. De kans dat het stoppen lukt is dan groter.

Er bestaan nicotinevervangende middelen en medicijnen. Bedenk dat deze middelen het werk niet alleen doen. U moet zelf ook echt willen stoppen.

Nicotine-vervangende middelen zoals nicotine-kauwgom of pleisters vullen het tekort aan nicotine aan zodat u minder last heeft van ontwenningsverschijnselen. Hiermee kunt u wennen aan een leven zonder roken, terwijl uw lichaam nog wel nicotine binnenkrijgt. Zo kunt u eerste de gewoonte van het roken afleren. Daarna vermindert u pas de hoeveelheid nicotine.

• De nicotine-kauwgom werkt snel, maar kort. U gebruikt de kauwgom op het moment dat u zin heeft in een sigaret. De kauwgom kauwt u langzaam tot de smaak sterk is (na 10 tot 15 seconden). Dan stopt u met kauwen tot de smaak verdwenen is (duurt ongeveer een minuut). In die tijd klemt u de kauwgom tussen uw kiezen en uw wangslijmvlies. Het slijmvlies neemt de nicotine op. Daarna gaat u weer door met kauwen. Dit herhaalt u gedurende een halfuur. In het kwartier voor het gebruik van de kauwgum en tijdens het kauwen mag u niets eten of drinken.
• De nicotinepleister werkt langzaam en geleidelijk. De pleister plakt u 's ochtends op uw bovenarm, buik, rug of heup. U verwijdert de pleister voor het slapengaan. De huid moet droog en bij voorkeur onbehaard zijn. Kies steeds een andere plakplaats. Plak pas na vijf dagen weer op dezelfde plaats. De nicotine wordt door de huid opgenomen.

Nicotinevervangende middelen kunt u gebruiken vanaf de dag dat u gestopt bent. Wanneer u met deze middelen wilt starten, is het goed om dat op de huisartsenpraktijk te bespreken. Als u bijvoorbeeld kort geleden hartklachten of een beroerte heeft gehad, is het gebruik niet raadzaam. Nicotinevervangende middelen kunt u zonder recept kopen.

Medicijnen bij stoppen met roken
Mensen die al al eerder gestopt zijn en weten dat ze enorm naar roken blijven verlangen, kunnen overwegen medicijnen te gebruiken om de rookbehoefte en ontwenningsverschijnselen te verminderen. De bekendste zijn nortriptyline, bupropion en varenicline.

• Nortriptyline en bupropion werken ook tegen depressiviteit. Slecht slapen en een droge mond zijn mogelijke bijwerkingen. Twee weken voordat u helemaal gaat stoppen met roken begint u de tabletten in te nemen. Gebruik de medicijnen daarna nog ongeveer vijf tot tien weken.
• Varenicline vermindert de gevoeligheid voor nicotine in uw hersenen. Varenicline bootst de werking van nicotine ook enigszins na. Daardoor verlangt u minder naar nicotine en heeft u minder ontwenningsverschijnselen. Mogelijke bijwerkingen zijn misselijkheid, slapeloosheid en abnormale dromen. Twee weken voor dat u gaat stoppen begint u de tabletten in te nemen en de dosis geleidelijk op te bouwen. Gebruik varenicline tot 12 weken nadat u met roken gestopt bent. Niet geschikt voor mensen met schizofrenie, ernstige depressie of stemmingswisselingen.

Bij veel mensen werken hulpmiddelen en medicijnen bij stoppen met roken beter als ze daarbij deskundige begeleiding krijgen. Bijvoorbeeld door een huisarts, praktijkondersteuner of psycholoog die daarin getraind is. Alleen dán krijgt u deze middelen ook vergoed.

Meer informatie over medicijnen vindt u op www.apotheek.nl. Van sommige medicijnen is niet wetenschappelijk bewezen of ze (goed) werken. Bespreek uw medicijngebruik met us huisarts en/of apotheker.

Hoe gaat het verder met stoppen met roken?
De huisarts bespreekt samen met u welke aanpak het beste bij u past. Nadat u gestopt bent, komt u nog een paar keer op de praktijk. Bijvoorbeeld een week, een maand, drie maanden en een halfjaar na de stopdatum. Dan bespreekt uw huisarts hoe het gaat en bekijkt hij samen met u of de aanpak moet worden aangepast. U kunt ook afspreken een aantal keer telefonisch contact te hebben. Als u contact houdt met de huisartsenpraktijk, is de kans dat het stoppen met roken lukt veel groter.

Gezond bewegen

Met gezond bewegen wordt bedoeld dat u minstens vijf dagen per week een halfuur per dag actief beweegt. Bijvoorbeeld fietsen, stevig wandelen, zwemmen, dansen of tuinieren. Intensief huishoudelijk werk telt ook mee.

Verspreid over de dag
U hoeft niet een halfuur achter elkaar te bewegen, maar kunt dat op uw eigen manier over de dag verspreiden. Doe bijvoorbeeld ’s ochtends 10 minuten oefeningen, ga ‘s middags 10 minuten fietsen en aan het einde van de dag nog 10 minuten wandelen.

Voordelen
Regelmatig bewegen is gezond en ook leuk om samen te doen. Als u veel beweegt, raken uw spieren, longen, hart en bloedvaten eraan gewend om te werken. U voelt zich daardoor fitter en u heeft meer energie. Voordelen van bewegen zijn:

• U kunt beter ontspannen en slapen, u bent minder moe en staat ’s ochtends gemakkelijker op.
• U heeft minder kans op overgewicht.
• U krijgt sterkere spieren en botten en een mooiere huid.
• U heeft minder kans op diabetes mellitus (suikerziekte).
• Het is goed voor uw bloeddruk en cholesterol.
• U heeft minder kans op hart- en vaatziekten, zoals een hartinfarct of een beroerte.

Bouw het bewegen geleidelijk op
Als u niet gewend bent aan actief bewegen, moet u rustig beginnen. Het gaat erom dat u zich zodanig inspant dat u ervan gaat hijgen en uw hart sneller gaat kloppen. Maar zorg dat u niet te veel buiten adem raakt. Zodra u stopt met bewegen, moet u weer normaal kunnen praten. Als u naar adem snakt voor u weer wat kunt, bent u te ver gegaan.

Breid de inspanning daarna geleidelijk uit. Begin bijvoorbeeld met een wandeling van 10 minuten en ga de dagen daarna wat vaker en langer bewegen. De eerste paar keer krijgt u misschien wat spierpijn, maar dat is niet erg. U zult merken dat het elke week beter gaat. Elke dag een halfuur actief bewegen is beter dan een of twee keer per week een uur intensief sporten.

Kies de beweging die bij u past
Kies activiteiten die u leuk vindt en die u makkelijk kunt inplannen in uw dagelijks leven. Zorg voor afwisseling als u dat prettig vindt. Bijvoorbeeld de ene dag fietsen en zwemmen, de andere dag wandelen en tuinieren. Ga op een vaste tijd bewegen, bijvoorbeeld na het eten. Dan houdt u het gemakkelijker vol. U kunt ook afspreken om samen met uw partner of met een vriend(in) te gaan sporten. Schrijf u in bij een wandel-, fiets- of fitnessclub of bij een sportvereniging. Fitness en sporten kan ook onder begeleiding van een deskundige. Informeer bij de gemeente, het buurthuis of de Stichting Welzijn naar de mogelijkheden bij u in de buurt.

Houd het bewegen vol
Maak er een gewoonte van om in uw dagelijks leven wat extra te bewegen. Neem vaker de trap in plaats van de lift. Laat de auto staan en ga op de fiets naar de winkel of naar uw werk. Wandel naar de brievenbus of het postkantoor. En blijf niet urenlang achter elkaar zitten, bijvoorbeeld voor de televisie of de computer. Al die kleine beetjes helpen om regelmatig en voldoende te blijven bewegen.

Samenvatting

• Beweeg minstens 5 dagen per week een halfuur per dag.
• Regelmatig bewegen is gezond en leuk om samen te doen.
• Bewegen maakt spieren en botten sterker en verbetert uw conditie.
• Bewegen verkleint de kans op hart- en vaatziekten.
• Bouw het bewegen geleidelijk op.
• Kies een beweegactiviteit die bij u past.
• Houd het bewegen vol.

Gezonde voeding

Eigenlijk weet iedereen wel dat gezond eten belangrijk is. Gezonde voeding zorgt dat uw lichaam goed functioneert en dat u fit wordt of blijft. Gezonde voeding helpt mee om de kans op aandoeningen als hart- en vaatziekten te verkleinen.

Eet gevarieerd
Gezonde voeding bevat alle voedingsstoffen die u dagelijks nodig heeft: eiwitten, vetten, koolhydraten, vitamines, mineralen, voedingsvezel en voldoende vocht. Wanneer u gevarieerd eet in de goede hoeveelheden, dan krijgt u vanzelf voldoende voedingsstoffen binnen. Gebruik gemiddeld per dag:

• 8-12 glazen (11/2 liter) vocht (zoals water, koffie, thee, vruchtensap en frisdrank), waarvan 2-3 glazen melk(producten) (300-450 ml);
• 5-7 sneden brood, liefst bruin of volkoren, dun besmeerd met (dieet)halvarine;
• 3-5 aardappelen (150-250 gram) of couscous (125-175 gram) of 2 opscheplepels gekookte rijst (125-175 gram) of 3 opscheplepels pasta (zoals macaroni en spaghetti) of peulvruchten (125-175 gram);
• 3-4 opscheplepels groenten (150-200 gram);
• 2 porties fruit (200 gram);
• 1-2 plakken kaas (20-40 gram);
• 100 gram vlees, of vervang dit door vis, gevogelte, ei of een plantaardig product zoals tahoe en tempeh;
• 1-2 plakjes vleeswaren (15-30 gram);
• 1 eetlepel (15 gram) (dieet)margarine, olie of vloeibaar bak- en braadvet ter bereiding van de warme maaltijd.

Eet ruimschoots brood en aardappelen
Deze voedingsmiddelen (en vervangers zoals pasta, rijst en peulvruchten) zijn rijk aan koolhydraten, voedingsvezel en verschillende vitamines. Ook zorgen ze voor een verzadigd gevoel.

Eet volop groenten en fruit
Een ruim gebruik van groenten en fruit verkleint het risico op bepaalde vormen van kanker en op hart- en vaatziekten. Kies gevarieerd.

Let op vet
Let niet alleen op de hoeveelheid vet in de voeding, maar vooral op het soort vet. Het gebruik van te veel verzadigd vet verhoogt de kans op hart- en vaatziekten. Het is van belang om juist producten te nemen waar onverzadigd vet inzit.

Kies producten met onverzadigd vet of magere producten:

• (dieet)halvarine, olie en vloeibare bak- en braadproducten in plaats van roomboter, harde margarines en bak- en braadproducten;
• mager vlees en magere vleeswaren (rookvlees) in plaats van vet vlees en vette vleeswaren, zoals worst en ontbijtspek;
• Leidse 20+ kaas, 30+ kaas of magere smeerkaas in plaats van volvette kaas (48+ en 60+ kaas, roomkaas);
• magere of halfvolle melk en melkproducten in plaats van volle melk en melkproducten;
• verstandige tussendoortjes in plaats van snacks, taart, koeken/koekjes, cake, chocolade enzovoort.

Wees zuinig met zout
Alle voedingsmiddelen bevatten van nature al een beetje zout. Zout toevoegen is dus overbodig. Kies zo veel mogelijk voor andere smaakmakers, zoals (verse) kruiden en specerijen. Voorbeelden zijn:

• groene kruiden zoals basilicum, bieslook, dille, lavas, oregano, peterselie, rozemarijn;
• specerijen zoals kaneel, kerrie, kruidnagel, nootmuskaat, peper en cayennepeper;
• andere smaakmakers zoals gember, koriander, knoflook en mosterdzaad;
• geroosterde zaden en pitten zoals pijnboompitten, sesamzaad en zonnebloempitten.

Drink veel, maar wees matig met alcohol
De aanbevolen hoeveelheid vocht is gemiddeld 1,5 liter per dag. Genoeg drinken is ook belangrijk voor de werking van uw darmen. Een glaasje alcohol kan geen kwaad, maar drink niet meer dan twee glazen per dag en bij voorkeur niet dagelijks.

Eet niet de hele dag door
Drie maaltijden per dag vormen een goede basis voor de voorziening van alle voedingsstoffen. Uiteraard past een aantal tussendoortjes ook in gezonde voeding, maar eet hooguit vier maal per dag iets tussendoor. Geschikte tussendoortjes die passen in een gezonde voeding zijn:

• biscuits, rijstwafels, popcorn, kroepoek, Japanse mix, zoute stokjes, toastje met magere smeerkaas;
• rauwkost, zoals bloemkoolroosjes, kerstomaatjes, komkommer, radijs, bleekselderij en wortel;
• noten, zoals walnoten, hazelnoten en amandelen. Noten zijn rijk aan vet, maar wel van de goede soort.

Lukt het u om de adviezen op te volgen, dan weet u dat u gezond eet. De voeding is volwaardig en levert alle voedingsstoffen die nodig zijn. Extra vitaminepillen zijn hierbij niet nodig.

Veilig eten
Was regelmatig uw handen met water en zeep. In elk geval voor het (bereiden van) eten, na aanraking van rauw vlees en als u naar het toilet bent geweest. Neem elke dag een schone vaatdoek en gebruik steeds schone messen en snijplanken. Bewaar etensresten altijd in de koelkast en niet langer dan twee dagen. Resten van afhaalmaaltijden kunt u beter niet bewaren.

25 tips om honderd jaar te worden...

Eigenlijk willen we allemaal wel 100 jaar oud worden. Een eeuw leven heeft iets moois. Met deze leuke tips word ook jij mogelijk 100 jaar oud!

1. Drink veel water
   Drink minimaal een liter puur water per dag. Hierdoor kan je lichaam afvalstoffen goed afvoeren.
2. Zorg voor voldoende nachtrust
   Mensen die voldoende slapen leven langer. Het lichaam heeft veel slaap nodig om optimaal te kunnen functioneren: 7 tot 9 uur! 
3. Altijd ontbijten!
   Mensen die niet ontbijten sterven jonger blijkt uit onderzoek. Begin je dag met een lekker ontbijtje en zorg dat je lichaam op gang komt.
4. Zeg JA tegen knoflook
   Het mag dan niet lekker ruiken… knoflook gaat hoge bloeddruk, aderverkalking, vermoeidheid en vergeetachtigheid tegen. Lekker tekeer gaan dus!
5. Fietsen is gezond
   Wie regelmatig fietst heeft minder kans op hart- en vaatziekten. Bovendien verbetert fietsen je houding en evenwicht.
6. Neem eens lekker een goede pizza
   Pizza’s zitten vol met onverzadigde vetten! Goed voor je lichaam.
7. Neem regelmatig een eitje
   Eet 2 tot 3 eieren per week. In eieren zitten waardevolle eiwitten en vitamines.
8. Investeer in je vrienden
   Mensen met hechte vriendschappen blijken beter bestand tegen ziektes. Bovendien houden vrienden het leven, ook op oudere leeftijd, erg leuk!
9. Rode wijn voor goede enzymen
   Te veel alcohol is slecht, maar een glaasje rode wijn kan een paar keer per week geen kwaad. Rode wijn bevat vitaminen, mineralen en enzymen die erg gezond zijn.
10. Rook niet
    Roken is schadelijk voor je lichaam. Stop ermee als je oud wilt worden!
11. Begin de dag met een koude douche!
    Misschien even pittig, maar koud afdouchen is goed voor je bloedcirculatie. Je zult de hele dag meer energie hebben!
12. Let op je ademhaling
    Wanneer je goed ademt haal je je hele leven lang voldoende verse zuurstof binnen waarop je cellen kunnen functioneren.
13. Minimaal 30 minuten bewegen per dag!
    Zorg voor voldoende beweging. 30 minuten per dag is de norm. Dit hoeft geen fitness te zijn, je kunt ook regelmatig tuinieren of wat vaker de trap nemen.
14. Zorg dat je zo veel mogelijk lacht!
    Wanneer je lacht maakt je lichaam een hoop gezonde stofjes aan. Het werkt kalmerend en je afweersysteem verbetert.
15. Varieer in je voeding
    Zorg dat je veel verschillende voedingsstoffen binnen krijgt. Varieer ook in fruit!
16. Eet veel vis
    Vis zit vol met onverzadigd vet. Bovendien is het een bron van Omega vetzuren, goed voor je bloedsomloop!
17. Neem een hond
    Mensen met honden gaan op regelmatiger tijdstippen naar bed. Bovendien krijgen ze dagelijks voldoende lichaamsbeweging omdat het beestje moet worden uitgelaten!
18. Zorg voor voldoende seks
    Een goed seksleven is goed voor lichaam en geest. Je verbrandt bergen calorieën, maakt talloze goede stofjes aan en je voelt je heerlijk na afloop!
19. Eet een wortel
    Het is echt waar, van een wortel blijven je ogen goed.
20. Eet elke dag fruit
    Twee ons groente en twee stuks fruit! Fruit zit vol vitaminen, vezels, mineralen en antioxidanten. Stuk voor stuk belangrijk voor een gezond lichaam.
21. Eet rustig aan!
    Snel eten is slecht voor je spijsvertering. Eet rustig en geniet van de smaak, dat geeft je lichaam de tijd om het goed te verwerken.
22. Drink koffie
    Maximaal 4 kopjes koffie per dag is goed voor je. Het helpt tegen spierpijn, helpt gaatjes voorkomen en verlaagt de kans op nierstenen, parkinson en leverkanker.
23. Zoek een partner
    Mensen met een goede en gezonde relatie leven langer!
24. Olijfolie
    Olijfolie bevat veel goede vetten.
25. Geloof in iets
    Belangrijk: zorg dat je in iets gelooft. Dit kan een religie zijn, maar ook een sterk geloof in jezelf. Streef iets na in je leven!